حلول و اتحاد يا ارتكاز كه اين جمله نسبت دو هستى است با يكديگر ، بلكه بر وجه تقابل و تضاد وجود و عدم : خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَ لَمْ تَكُ شَيْئاً ( 19 / 9 ) . تمثيل - ظلمت ضد نور است و تركيب ميان دو ضد محال و ظل كه ضوء دوم است از اين دو حقيقت حاصل مىشود : أَ لَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ ( 25 / 45 ) . قاعدة - حقيقت صفا اعنى نيستى « 1 » و « 2 » تقابل اگر چه نمايندگى را به نسبت با مظهر كافى آمد ، ليكن به نسبت با ظاهر ، كه ادراك ثانى است مر حقيقت خودش را ، از مظهر به واسطهء تعاكس « 3 » كدورت ميان با پشت آيينه ، مثلا همچنان شرط است تا عكس دوم صورت نبندد ، و در اين مشهد اسرار ناگفتنى بسيار است : إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ ( 38 / 71 ) فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ ( 38 / 72 ) . لطيفة - إِنِّي خالِقٌ اشارت است به شرف علت فاعلى و بشرا به صورى و من طين به مادى فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ به علت غايى ، و علت شرف هر يكى پوشيده نيست : ذلِكَ ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ ( 11 / 114 ) . حقيقت كلى - نهايت ظهور مراتب كليات و اختلافات ذاتى بر نوع آخر است ، يعنى انسان ، كه ايجاد بعد از وى جز در اصناف و انواع واقع نمىشود ، و آن به حقيقت اظهار ما بالقوه به فعل است ، نه مبدأ ايجاد بعد از آخر ، كه تنزل حقيقت از مقام كلى - بجز ماهيت اعيان ثابته - به جزئى هويت به اتمام رسيد . عدم محض بود و بعد از آن ظلمت و كدورت بود . و در صحيح كه بيان ايجاد عالم مىفرمايد بدين معنى تصريح فرمود كه : آدم را - عليه السلام - روز جمعه بعد از عصر آفريد و روز شنبه يعنى بعد از او هيچ چيز نيافريد .

--> ( 1 ) - الف : هستى ( 2 ) - ه : در ( 3 ) - ب : تناكس